Извадок од книгата „Солунска 28“ (втор дел) од д-р Неле Карајлиќ

ПРВО ПОГЛАВЈЕ

коешто претставува едно крајно необично утро

Миќо многу ја сакаше музиката. И музиката го сакаше него. И тоа не само онаа музика што сите умеат да ја слушнат. Музиката на пијаното или на виолината, гитарата или некој друг инструмент. Музиката толку многу го сакаше Миќо, што му се прикажуваше во сè што слушаше.

Тропотот на циганските коњи, отчукувањата на ѕидниот часовник, лаежот на дорќолските кучиња, крескавиот глас на сосетката Перса, блажените воздишки на сонливиот брат… за Миќо сето тоа беше музика. За него, светот беше еден голем симфониски оркестар. Така, со новата симфонија почна едно необично утро. Со бавен, изедначен, меланхоличен ритам на долги тонови.

Миќо се обиде да се врати во сонот. Ги стисна очите, го запре дишењето. Ги смири мислите. Залудно. Мачорот Кирило мјаукна пред вратата на детската соба. Еднаш, па вторпат. Очите се отворија сами.

Златна сончева лента паѓаше на креветот на брат му и на сандакот во којшто децата ги чуваа играчките. На ѕидот, над облегалката, имаше голема влажна дамка во којашто само Миќо гледаше вештерка. Дишеше длабоко. Дишењето ù додаваше нова мелодија на симфонијата. Лесна и допадлива. Љубопитноста го раскрши сонот на илјада делчиња. Се исправи над перницата. Погледот му доби детска вознемиреност. Се раскока низ собата како зајак во кафез. На орманот, на ноќното масиче, на килимот, меѓу играчките, под креветот, под јорганот. Тогаш се сети!

„Каде ми е виолината?“

Да! Се сети на целиот вчерашен ден, на секој детаљ, и на караницата со брат му, и на тепачката околу виолината, онаа што му ја донесе чичко Лаци, и на тешките зборови на татко му и на неправдата што му е нанесена, и на мајчиното утешување и на залудниот обид на баба му да ги смири. Се сети и на мајка си, на тоа како му ја зема виолината и ја однесе на таванот!

„На таванот е!“

Лаењето на кучињата од Еврејската улица ù се придружи на утринската симфонија. Пар врапчиња затропаа со крилцата. Опа! Конечно, мелодијата се ослободи од меланхолијата. Стана полелеава. Тоа го разбуди уште повеќе.

Миќо фрли поглед кон брат му. Тој спиеше со блажен сон. Се почувствува постар од него. Стотици години. Какво чудно чувство! Како во него да беше влегла некаква мудрост што го направи надмоќен над брат му. Почувствува некаква топлина околу срцето и му испрати бакнеж со дланката, со тивка, речиси неизговорена реченица, „Христос воскресе, батко мој“. Потоа му го исплази јазикот. Излезе од собата. Правец на таванот! По виолината.

Со дамарот што биеше во слепоочницата на Миќо, симфонијата доби забрзување.

Одеше бос, штедејќи го здивот, заговорнички тивко. Знаеше дека мајка му одамна е отидена на работа, но ако го разбуди татко му, тоа ќе биде еднакво на катастрофа. Го чу роптањето на баба му од собата покрај бањата. Му се чинеше дека самата ќе се задуши од тешките воздивнувања.

На прсти помина покрај ѕидниот часовник и крај отворената врата од кујната, зад којашто стоеше големиот зелен креденец. На неговата лева страна се наоѓаше календар закачен со клинче. Тоа беше последното чудо на дизајнот! Дванаесет месеци со дванаесет фотографии од Белград. Секоја поубава од претходната! Миќо и неговиот постар брат Миланче секое утро се тркаа кој прв да го прецрта денот што останал зад нив. Здогледувајќи го календарот, Миќо не одолеа на искушението. Влезе во кујната, го зеде моливот, кој, знаеше, секогаш стоеше на истото место, во кристалниот сад наменет за важни нешта, и триумфално го пречкрта вчерашниот ден. На календарот остана првиот непрецртан број, обоен со црвена боја. Шести април 1941 година. Недела. Велигден.

Миќо се сврте кон вратата. Моливот му се лизна од раката. Падна на подот. Миќо се наведна да го земе, но го турна календарот. Симфонијата ја наруши грубо шушкање на хартија. Миќо му се закани на календарот со прст: „Биди мирен!“

На звукот од кујната, Миланче ги отвори очите!

„Календарот!“ Помислата на заговор секавично го врати во светот на будните. Како воопшто да не спиел. Креветот на неговиот помлад брат беше празен.

„Кај тргнало детиштево?“ Кај календарот? По млеко? Не! Виолината! Тргнал по виолината! Е, па, нема шанси!“

И тој се сети на вчерашната кавга и на неправдата што му е сторена. Се сети и на зборовите на татко му: „Носи ја на таван, ѓавол да ја земе!“ И тој го слушна мајчиното утешување и преколнувањето на бабата да се смират. Ја отвори вратата од собата и погледна во ходникот. Миќо, онака бос и разголен, внимателно газеше по скалите накај таванот.

Тивко излезе од собата во моментот кога Миќо ја отвори вратата на таванот.

Миланче ништо не можеше да го излуди повеќе од неговиот помлад брат. Малиот се роди ненадејно и маченички. Ништо не го препорачуваше за доаѓање на овој свет. Ниту некој го викаше, ниту, пак, го бараше. Животот му беше сосем пријатен и убав и без ова тврдоглаво и секогаш болно дете со невешто движење и залудено со музика.

Миланче беше премал за да може да ја разбере драмата низ којашто поминаа неговите родители кога Миќо, блед и мокар од мајчината плодова вода, престана да диши и кога доктор Миќевиќ за неколку секунди го врати на овој свет.

Месеци подоцна, кога здравјето на малиот Миќо се стабилизираше и кога исчезна секоја опасност од одењето на оној, другиот свет, доктор Миќевиќ говореше дека случајот со малиот Миќо не му бил познат досега, дека е единствен во медицинските анали и дека за такво нешто не слушнал никогаш претходно.

„Госпоѓо Даница, господине Бранко… како да ви кажам… на вашиот син… пулсот му паѓаше истовремено со притисокот. Не разбирам како. Како да не сакаше да дојде на овој свет“, беа неговите последни зборови пред да се напие од чоканчето од коешто се разделуваше само кога пред него на болничката маса лежеше родилка.

Миланче не можеше да сфати ни зошто Миќо неочекувано стана љубимец на родителите, ни зошто мајка му со ноќи клечеше покрај неговиот кревет, ставајќи ја главата на неговите гради, како за да провери дали срцето на детето сè уште му чука или успеало во својата намера да се врати онаму од каде што и дошло. Не можеше да го разбере ни преголемото внимание на пријателите на мајка му и на татко му што тој мрсулко незаслужено го навлече на себе, ниту грижливоста на соседите, кои го разгалуваа, го чуваа и го гледаа со страв да не нарушат нешто во него со тој поглед. Не разбираше ни зошто Миќо растеше покрај него, но во некое посебно, стаклено ѕвоно, бидејќи тоа што ги делеа собата, кујната, куќата, дворот и улицата не го спречуваше да забележи како околината му се обраќаше на неговиот помлад брат со поголемо внимание и обѕири отколку нему. Залудно мајка му Даница повремено го гушкаше и го бакнуваше за да му покаже „дека таа ги сака двајцата еднакво“. Почувствува дека тоа е лицемерно, дека нејзината божемна љубов е само обид да се направи неприродна рамнотежа помеѓу нив двајца. Токму тоа и најмногу го измачуваше. А најмногу го излудуваше Миќо. Тој беше расипан, некој кој слабоста вешто ја претвораше во предност, па од многубројните расправии секогаш излегуваше како победник само благодарејќи на „кревкото здравје“, на коешто се повикуваше и тогаш кога беше виновен.

Миланче мечтаеше и тој да добие тешка болест, да легне в постела, околу него да се соберат сите, и мајка му и татко му и баба му и пријателите, да го гледаат загрижено, а тој со крајот на окото да гледа отспротива, каде што би лежел неговиот помлад брат совладан од љубомора. Но, залудно. Здравјето го служеше, а болеста го одминуваше дури и тогаш кога намерно стоеше со боси нозе на дождот, чекајќи „воспаление на белите дробови“.

Зачкрипи вратата на таванот. Миќо се стресе. Ѕирна, а внатре, тишина и тајни. Меѓу ќерамидите се пробиваше сончев зрак. Го осветлуваше стариот мајчин сандак во којшто таа ги донела своите работи оној ден кога се омажила за татко му. Миќо почувствува среќа кога ја здогледа виолината. Беше непокриена, изложена на сончевиот зрак, на само неколку чекори од него. Се сврте околу себе. На крајот од скалите стоеше мачорот Кирило. Миќо му покажа да биде мирен со показалецот стиснат преку устата. Мачорот не се мрдаше. Го гледаше со поглед што не насетуваше ништо добро.

Од силното возбудување, Миќо не го слушна чкрипењето на дрвените скали од чекорите на Миланче. Звукот незабележливо ù се придружи на разбрануваната симфонија. Тој ја зема виолината и ја прегрна како што мачката го гушка изгубеното маче. Тогаш првпат го слушна подмолниот татнеж. Како некаде далеку да почна да се тресе гората. Тој татнеж ù даде ненадејна драматика на утринската симфонија. Каков е овој звук? Досега немал можност да чуе вакво нешто! Остана вкочанет, барајќи го изворот на татнежот. Да не доаѓа од него? Од неговото срце? Од возбудувањето поради виолината?

Како што татнежот се приближуваше, така почнаа да се тресат басамаците под нозете на Миланче. Блага паника му ја смени возбудата во срцето. Си помисли да не му се причинува нешто, тој злокобен грмеж, што не е гром, да не е само негова фантазија. Но, кога површината почна да се ниша под него, тој сфати дека ѓаволот ја однел шегата. Погледна под себе. Мачорот Кирило дивееше. Како да го повикуваше. Како да ги преколнуваше и обајцата да се симнат од таванот. Скокна на петтото скалило, па од него на третото, па тогаш на првото и пак на петтото… Сè во круг. Безглаво и хистерично. А татнежот стануваше сè погласен и погласен. Од него побегнаа сите други звуци. Така, на величествената симфонија ù се приклучија и длабоките тонови.

Некаде во далечината се слушна првата разорна експлозија. Куќата се затресе како да е од хартија. Прозорците заиграа, давајќи ù дополнителна убедливост на симфонијата. Потем уште една експлозија, па втора, трета! Земјата заигра во ритамот на демонскиот танц. Зајачија сирените, воздухот затрепери како пред бура. Сето тоа предизвика страв. Ужас! Почна канонада од експлозии, рев на авиони, штектање на митралези, како некаква ѓаволска гозба! Сатанско оро!

Миланче воскликна. Миќо го здогледа дури тогаш. Беше блед и неутешен. Заговорот е откриен! Вресна од страв. Дали се исплаши од брат му или од експлозиите, не можеше да се знае. Следната експлозија удри во близина на Солунска 28. Затрепети врвот на скалите. Ходникот го покри прав. Миланче ја изгуби рамнотежата, но во првиот момент тоа почна да го развеселува, како да е на некаква бесплатна вртелешка. Сепак, кога од покривот почнаа да паѓаат делови од ќерамиди, стравот му се врати во срцето. Вистински, соголен страв!

Дури тогаш од својата соба истрча нивниот татко. Бранко. Гол. Избезумен. Втрча во детската соба. Се развреска. „Кадееее стееее?“ На вратата стоеше бабата. Неуредната седа коса од неа правеше хероина од некаква страшна куклена претстава. Без заби, со старо, збрчкано лице, му покажуваше на синот дека децата сигурно се на таванот. И таа се сеќаваше на вчерашната кавга околу виолината. Бранко не можеше да го разбере нејзиното мрморење. Додека експлозиите ја тресеа земјата, во неговата глава се редеа црни мисли. Ред експлозии, ред мисли. Согледувајќи дека од синот нема фајде, бабата сама тргна накај таванот. На скалите стоеја нејзините двајца внуци. Едниот наспроти другиот. Тресна уште една експлозија. Бабата викна како да веруваше дека со тој врескот може да ги растера бомбите.

Тогаш почна да вреска и Миланче. Во близина на Солунска удри уште една експлозија. Овој пат многу поблиску од претходните. Ќерамидите почнаа да се кршат на половина. Прозорците излегуваа од рамките. Прашина го исполни таванот. Испопаѓаа чашите од креденецот. Ѕвекотот на чиниите по подот ја исполни симфонијата со дополнителна напнатост. Миќо ја држеше виолината и плачеше. Плачот не се слушаше од јачењето на авионите. Гозба на разлутени ѕверки. Велигденската симфонија, што почна срамежливо, со топотот на циганските коњи од длабоката тишина, со целата своја раскошност се приближуваше кон стравичното финале. По следната експлозија, мајчиниот сандак пропадна низ таванот. Попатно ја собра и бабата и ја зеде и нејзината душа со себе на оној свет. Телото ù се растопуваше во пламен.

Бранко ги довикуваше децата, залудно надгласувајќи се со ревот на авионите. Момчињата стоеја едно наспроти друго и плачеа. Никогаш повторно не се сакаа како тогаш. Никогаш не биле поблиски. Миланче ја подаде раката кон Миќо. Му кажа да му се приближи, за да го симне долу. Тој стоеше како вкопан, држејќи ја виолината како единственото нешто што го има. Го сакаше, но не му веруваше. Се обиде да му се приближи, но нова експлозија го врати назад. Кога Миланче повторно сакаше да се сврти кон Миќо, се фати за расклатената ограда од скалите, ама таа попушти. Истовремено со неговиот пад, покривот на нивниот дом го однесе нова експлозија. Додека паѓаше, Миланче го слушна врескањето на својот татко.

„Мииилааанчеее!!!“

Тоа беше последното што го слушна.

Детонацијата го отфрли Миќо неколку метри настрана. Падна на големиот брачен кревет, а виолината му почиваше на градите. Недопрена.

Не ја изгуби свеста сè додека во куќата не се појави мајка му Даница. Лицето ù беше изгребано со нокти. Од ужас, од очај. Дури кога го слушна нејзиното липање, знаеше дека може да здивне. Со тоа липање стравичната симфонија ја отсвири својата последна нота. Тој ги затвори очите.

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Промени )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Промени )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.