ПАТУВАЊЕ НАЗАД ДО ИЗВОРОТ: ИНТЕРВЈУ СО ГАБРИЕЛ ГАРСИЈА МАРКЕС

Интервјуто што следува беше спроведено во 1977 година и беше објавено во „Ел Манифесто“ – колумбиски левичарски журнал што не постои веќе. Муабетејќи со членовите на персоналот на тоа списание, Гарсија Маркес извонредно се отвора и ја покажува својата мошне носталгична и интимна страна, дури напати и пцуејќи. (Авторот умее изненадувачки и спонтано да си ја покаже својата погана уста кога е во вистинско друштво.) И тој е невообичаено искрен за своето фрагментарно образование, за деновите поминати во сиромаштија, за младешките денови кога престојувал во бордели и за тоа кога случајно се излекувал од чир со тоа што ја прелеал на хартија „Никој не му пишува на полковникот“. Нормално дека разговорот изобилува со шпански референции: романсеро (шпанска средновековна баладна традиција), валенато (мештански музички жанр од Валедупар), што се состои од наративни песни со придружувачка хармоника, тапан и труба, Рафаел Ескалона (најпрочуениот творец и пејач на валенатоси), карипски шлагери, на пример Даниел Сантос и колумбиската книжевна класика „Ел карнеро“ (во буквален превод, „Овенот“ – измислен потсмешлив летопис од колонијалната епоха). Тој го одразува одлучувачкото влијание што Кафка го имаше врз неговиот развој и признава колку многу требаше да се обидува да не личи на Фокнер кога работеше на првата верзија на „Бура од лисје“. Конечно, го истакнува романот напишан на разговорен јазик, карипскиот белег на „Есента на патријархот“ – одлика што е мошне ценета и гурманска за шпанските читатели на таа книга. Овде, ова интервју првпат се појавува на англиски јазик и ќе биде опфатено во моето издание „Разговори со Габриел Гарсија Маркес“, што ќе се појави во Универзитетскиот печат на Мисисипи во декември 2005. – Џин Х. Бел – Вилјада.

Gabriel Garcia Marquez

Меѓу критичарите постои општо прифатена претстава дека Вам ви недостига книжевна заднина, дека Вие пишувате само според Вашите лични искуства, вашата фантазија. Што можете да ни кажете околу тоа?

(Очите на Габриел Маркес се ококоруваат. Небаре стиснавме скриено копче, карактерот – што неизбежно личи на фигурата на Ентони Квин во „Гркот Зорба“ – се искажува преку бури од смеа, гестови и извици. Магичниот збор е изговорен. Ја допревме неговата Ахилова пета: книжевноста.)

Да. Со моето боцкање изгледа дека придонесов да се создаде таква претстава оти ми недостига книжевно образование, дека пишувам само од лично искуство, дека моите извори се Фокнер, Хемингвеј и други странски писатели. Малку се знае за моето познавање на колумбиската книжевност. Нема сомнение дека моите влијанија, особено во Колумбија, се вонкнижевни. Повеќе од која било книга, мислам дека она што ми ги отвори очите беше музиката, песните валенато. Зборувам за пред многу години, барем пред триесет години, кога музиката валенато одвај беше позната надвор од некој ќош во долината Магдалена. Она што најмногу од сè ми го привлече вниманието беше формата што песните ја употребуваа, начинот на кој тие раскажуваа факт, приказна… Сето тоа беше мошне природно. Потоа, кога валенатото беше комерцијализирано, она што беше поважно беше чувството, ритамот… Тие валенато песни раскажуваа на ист начин како баба ми, се сеќавам… Подоцна, кога почнав да ги учам шпанските балади од романсерото, открив дека тоа е иста естетика и сето тоа повторно го открив во романсерото.

Можеме ли да зборуваме за музика?

Да, но подоцна и не за интервјуво… Не, не дека не можам да зборувам за музика. Туку се заплеткувам во клопче на кое му нема крај. Тоа… понекогаш е многу интимно, дури повеќе личи на тајна кога луѓето на кои им зборуваш се разбираат од музика… За мене, музика е сето она што прави звук. И јас многу се менувам. Барток, на пример, автор што навистина ми се допаѓа, е ужасен за слушање наутро. Наутро, човек полесно го прима Моцарт. Но, подоцна сум смирен… Имам сè од Даниел Сантос, Мигуелито Валдес, Хулио Харамило и од сите пејачи кои се многу омаловажени кај интелектуалците. Гледате дека не правам разлики, препознавам дека сè си има своја вредност. Единственото нешто во кое прифаќам сè се музичките работи. Понекогаш слушам не помалку од два часа музика дневно. Тоа е единственото нешто што ме опушта, ме става во вистинското расположение… А поминувам низ секакви фази. Домот ви е таму каде што ви се книгите, вели народот, но за мене тој е таму каде што се моите плочи. Имам повеќе од петстотини такви.

Кој од вас, момци, слуша музика? Знаете, како навика? Вие? Колку долго? Колку далеку можете да одите? На пример, свикнавте на Оркеста Казино де Ла Плаја? Дали Мигуелито Валдес и Казино де Ла Плаја ви значат нешто?

markez-2Да, се разбира. И почнуваме со болерата?

Да. Даниел Сантос од 1940 година.

Со квартетот „Флорес“? 

Да, бе!… Фарвел, Серанја… Тоа е потеклото на салса, Казино де Ла Плаја Оркестра. Пијанистот беше Сачасас, кој беше најпрочуен по своите соло-изведби наречени монтуни. Имав расправија околу тоа со Кубанците, една стара кавга, со Армандо Харт… Еј!… Дали она чудо (касетофонот) снима?

Да, бе… снима. 

Исклучи го! Мојата книжевна заднина е втемелена во поезијата, но во лошата поезија, бидејќи единствено само преку лошата поезија можеш да дојдеш до добрата поезија. Почнав со она чудо наречено народни стихови, од оние што се пишуваа по алманасите или на посебните ливчиња хартија. Некои од нив беа под влијание на Хулио Флорес. Кога се запишав во средно училиште почнав да се занимавам со онаа поезија што се појавуваше низ граматиките. Сфатив дека она што најмногу го сакам беше поезијата, а она што најмногу го мразам беа часовите по шпански јазик, граматиката. Она што ми се допадна беа примерите. Најголемиот дел од нив беа од шпанскиот романтизам, што веројатно беа најблиското нешто до Хулио Флорес – Нунес де Арси, Еспронседа. По нив, шпанските класици. Но, откровението доаѓа кога навистина ќе навлезете во колумбиската поезија: – Домингес Камарго. Во тоа време, првото нешто што се учеше беше светската книжевност. Жив ужас! Немаше пристап до книгите. Наставниците велеа дека тие се добри поради ова или она. Многу подоцна ги прочитав и помислив дека се извонредни. Мислам на класиците.

Но, тие беа неверојатни не поради тоа што го велеа наставниците, туку поради тоа што се случуваше: Одисеј е врзан за јарболот за да не подлегне под песната на сирените… Сето она што се случува. Потоа, учевме шпанска книжевност, а колумбиска книжевност само во последната година од средното училиште. Така што, кога стигнав до тој клас знаев повеќе од наставникот. Тоа беше од Зипакира. Немаше што да правам и за да не ми е досадно, се пикав во училишната библиотека, каде што беше и збирката Алдеана. Целата ја прочитав!… Од првиот до последниот том! Го прочитав Ал Карнеро, мемоарите, спомените, сè прочитав!… Се разбира, кога стигнав до последната година од средното училиште знаев повеќе од наставникот. Ете тогаш сфатив дека Рафаел Нуњес е најлошиот поет во земјата… Химната!… Можете ли да замислите дека стиховите на националната химна се избрани бидејќи се од една голема песна на Нуњес. Дека се избрани за химна можеме да разбереме, но згрозувачки е дека се избрани за химна бидејќи биле поезија.

Што се однесува до книжевноста, карипското крајбрежје не постои. Кога книжевноста се разделува од животот и се запечатува во затворени кругови, тогаш се појавува една празнина што се пополнува со малограѓани… Тие ја чуваат книжевноста за тогаш кога ќе стане реторичка.

На дваесетгодишна возраст веќе имав книжевна заднина што ми беше доволна да го напишам сето она што го имав запишано… Не знам како го открив романот. Мислам дека она што ме интересираше беше поезијата… Не знам… Не се сеќавам кога сфатив дека романот е она што ми требаше за да се изразам. Вие, момци, не можете ни да замислите што значи за едно стипендирано дете од крајбрежјето да се запише на Лисео де Запаквира и да има пристап до книгите. Веројатно „Метаморфозата“ на Кафка беше откровение… Тоа беше во 1947 година… Имав деветнаесет години… Бев бруцош на правен факултет… Се сеќавам на првата реченица, одеше точно вака: „Едно утро, кога Грегор Самса се разбуди од мачните соништа, се најде преобразен во својот кревет во ужасна гадинка“. Господе боже! Кога го прочитав тоа, си реков во себеси, „Ова не е добро!… Никој не ми кажа дека може да се прави ова!… Бидејќи навистина може да се прави!… Значи, можам така!… Господе боже!… Така баба ми раскажуваше прикаски… Најдивите работи на најприроден начин“.

И утредента се зафатив, од нигде-никаде, утредента во осум наутро, да се потрудам да откријам што, по ѓаволите, е направено со романот од почетоците на човештвото до моево време. И така се прилепив за романот во строг редослед, да кажеме од Библијата, па до сето она што се пишуваше во тоа време. Оттогаш, па во наредните шест години, јас самиот не се занимавав со книжевност. Престанав да учам и се испишав од сè. Почнав да пишувам серијал раскази што беа целосно интелектуални. Тие беа моите први раскази, објавени во „Ел Еспектатор“. Главниот проблем што го имав кога почнав да ги пишувам тие раскази беше оној на другите писатели: за што да пишувам.

Но, по деветти април, немирите во Богота, кога немав ништо друго, освен алиштата што ги имав врз себе, тргнав кон крајбрежјето и таму почнав да работам, во весник. И тогаш темите почнаа да ме напаѓаат. Почнав да се среќавам со цела реалност што ја бев оставил зад себе, на крајбрежјето, што не можев да ја протолкувам поради немањето на книжевна заднина. Тоа беше првата наезда, толку интензивна што пишував небаре сум во треска.

Чувствувам голема почит кон „Бура од лисје“. Дури и многу симпатии кон типот што ја напиша. Можам совршено да го видам. Дваесет и две-тригодишно момче кое мисли дека нема да напише ништо друго во животот, мисли дека тоа му е единствената шанса и се обидува да нафрли сè што ќе успее да се сети, сè што научил за книжевната техника и софистицираноста од секој автор што го видел. Во времето кога имав што да надополнам, бев задлабочен во англиските и во северноамериканските романсиери. А кога критичарите ќе почнат да ги разоткриваат моите влијанија од Фокнер и Хемингвеј, она што тие го наоѓаат – не дека не се во право, ами на некој друг начин – е она што кога јас сум соочен со целата онаа реалност на крајбрежјето и почнувам буквално да се поврзувам со моите искуства… најдобриот начин да се искаже тоа, сметам, дека не е оној на Кафка… Сметам дека методот е токму тој на американските романсиери. Она што го среќавам кај Фокнер е тоа што тој толкува и искажува една реалност што личи многу на онаа на Аракатака, како онаа на зоната на бананите. Она што тие ми го даваат е инструментот…

Кога ќе ја преиспитам „Бура од лисје“, ги наоѓам токму оние прочити што влегоа во тоа дело… Мислам, ете така! Тоа е кога ќе ги оставам зад себе сите оние интелектуални приказни, кога ќе сфатам дека ми беше во рацете, во секојдневниот живот, во борделите, градовите, музиката… Поточно, повторно ги откривам песните валенато. Токму тогаш ја сретнав Ескалона, знаете. Почнавме да работиме заедно, поминавме едно урнебесно патување низ Ла Гоахира, каде што имаше искуства што сега можам повторно да ги откријам со најголема природност. Има едно патување покрај Ерендира, тоа е патувањето на кое бев низ Ла Гоахира со Ескалона… Нема ниту еден ред во ниедна моја книга за кој не можам да ви кажам на кое искуство од реалноста одговара. Секогаш има референција до конкретна реалност. Во ниту една книга! И еден ден, со повеќе време, можеме да го потврдиме тоа, можеме да почнеме да ја играме таа игра, т.е.: ова одговара на тоа и тоа, она на друго и можам да се сетам на денот и на сè друго, прецизно…

Би било интересно да го направите тоа со „Есента на патријархот“.

„Есента…“ е она дело кај кое тоа можам да го сторам најдобро, бидејќи како книга, таа е целосно кодирана.

Да се вратиме на прашањето на Вашите влијанија, што значеше Групата „Баранкилја“ за Вашето книжевно образование?

Тоа беше најважниот аспект, бидејќи додека бев овде во Богота учев книжевност на апстрактен начин, преку книги. Немаше никаква поврзаност помеѓу она што го читав и она што се случуваше на улиците. Истиот миг кога се симнував до ќошот да се напијам кафе, затекнував свет што беше целосно различен. Кога бев присилен да заминам за крајбрежјето поради околностите на деветти април, се случи целосно откритие: дека можеше да постои поврзаност помеѓу она што го читав и она што го живеев и што отсекогаш сум го живеел. За мене, најважната работа за Групата „Баранкилја“ е тоа што сите книги ми беа на располагање. Бидејќи Алфонсо Фуенмајор, Алваро Кепеда и Герман Варгас беа таму и тие беа ненаситни читатели. Тие располагаа со сите книги. Знаевме да се опиваме до изгрејсонце со муабети за книжевноста и во една ноќ можеа да се појават десет книги што не ги знам, но утредента ги имав. Герман ќе ми донесеше две, Алфонсо три… Старецот Рамон Винис ни дозволуваше да се впуштиме во секакви читачки авантури; но, тој не сакаше да се откаже од класичната вкотвена линија, стариот. Знаеше да каже: „Добро, вие момци читајте го Фокнер, англиските, руските или француските романсиери, но запомнете – секогаш со поврзаности до ова“. И не нè пушташе без Хомер, без Римјаните, не нè оставаше да трчаме ко муви без глави. Она што беше извонредно беше фактот што пијанките во кои запаѓав точно соодветствуваа со она што го читав. Таму немаше процеп. Така што почнав да живеам и разбрав што точно живеам, дека тоа имаше книжевна вредност и како да ја изразам. И така во „Бура од лисје“ ќе забележите дека имам впечаток како да немам доволно време, дека морав да нафрлам сè таму и дека тоа е барокен роман и целиот е комплициран и целиот е заебан… Се обидував да сторам нешто што подоцна ќе го сторам многу поспокојно во „Есента на патријархот“. Ако обратите внимание, структурата на „Патријархот“ е апсолутно иста како онаа на „Бура од лисје“; тие се гледишта што се структурирани околу трупот на еден мртовец. Во „Бура од лисје“ тоа е многу посистематизирано, бидејќи јас сум дваесет и две-тригодишник и не се осмелувам да летам сам. Така што малку го прифаќам методот на Фокнер во „Додека умирав“. Фокнер, впрочем, се разбира, тој им дава имиња на монолозите. Затоа јас, од проста причина да не го направам истото што го прави и тој, ги раскажувам од три гледишта што лесно се идентификуваат, бидејќи се на еден старец, момче и жена. Во „Есента на патријархот“ се кинам од смеење низ целата книга, бидејќи во тоа време можам да правам сè што сакам. Не ми е гајле кој зборува, а кој не. Гајле ми е да ја изразам реалноста што е таму. Но, тоа не е излишно, да ви кажам. Не е случајно што се потрудив од почеток да ја напишам истата прва книга. Тоа јасно покажува преку „Патријархот“ како човек се враќа на структурата и не само на структурата туку и на истата драма.

И тоа е тоа. Беше неверојатно што ја живеев истата книжевност што се обидував да ја создадам. Тоа беа фантастични години, бидејќи, видете… Има една работа за која Европејците постојано ми замеруваат – имено, што не успевам да теоретизирам за она што сум го напишал, бидејќи секогаш кога тие ми поставуваат прашање, морам да им одговорам со анегдота или со факт што се вклопува во реалноста. Тоа е единственото нешто што ми овозможува да го поддржам она што е напишано и за кое ме прашуваат тие…

Се сеќавам дека работев во „Ел Хералдо“. Ќе напишев нешто, а тие ќе ми платеа три пезоси, а можеби ќе ми дадеа и воведник за уште три. За волја на вистината, не живеев каде било, туку веднаш до весникот имаше хотели за такви како мене. Имаше проститутки околу местото. Тие одеа во истите мали хотели што беа веднаш над нотарите. Нотарите беа долу, а хотелите горе. За еден и пол пезос дозволуваа 24-часовен престој. И тогаш ми се случија најголемите откритија: хотели за еден и пол пезос што беа непознати! Тоа беше невозможно. Единственото нешто што требаше да го направам беше да водам сметка за верзиите што ги правев за „Бура од лисје“. Ги носев во кожена чанта, ги влечкав насекаде, под мишка… Пристигнував секоја вечер и плаќав еден и пол пезос и типот ми го даваше клучот. И треба да наспоменам дека вратарот беше еден ситен старец и знам каде е тој сега. Пристигнував секое попладне, секоја ноќ и му плаќав еден и пол пезос.

Се разбира, по две недели тоа стана механичко. Тој го земаше клучот, секогаш за истата соба, јас му давав еден и пол пезос… Една ноќ немав еден и пол пезос… Пристигнав и му реков, „Види ваму, го гледаш ова? Тоа се листови, тие ми се најважното нешто и вредат многу повеќе од еден и пол пезос. Ќе ги оставам кај тебе и утре ќе ти платам“. Тоа стана речиси рутина, кога имав еден и пол пезос, му плаќав, кога немав, влегував и… „Здраво, добра вечер!“ и „Трес!“… ја оставав папката врз неговото биро, а тој ми го даваше клучот. Поминав повеќе од една година на тој начин. Она што го изненадуваше типот беше тоа што одвреме-навреме шоферот на директорот доаѓаше да ме земе бидејќи, зар не бев новинар, тој ја пушташе колата да ме земе. А старецот не разбираше што се случуваше!

Живеев таму и, се разбира, кога станував изутрината, единствените други луѓе покрај мене беа проститутките. Бев добар пријател со нив и правевме појадок што никогаш нема да го разберам. Ми позајмуваа сапун. Се сеќавам дека секогаш ми снемуваше сапун и тие ми позајмуваа. И таму ја допишав „Бура од лисје“.

Проблемот со сите тие работи за Групата „Баранкилја“ е тоа што… е па, многу работи изнакажав и сите излегоа погрешно; не можам да замислам да го направам тоа правилно! За мене тоа е време кога бев целосно заслепен, тоа е навистина откритие… Не за книжевноста, туку за книжевноста применета врз вистинскиот живот, што на крајот од краиштата е големиот проблем на книжевноста. За книжевност што е навистина важна, применета во реалноста.

Толку бев свесен за тоа што правев што сфатив дека морам да тргнам и да отпатувам по реката Магдалена, дури до Риохача, сè до полуостровот Гоахира. Тоа беше сосем спротивен пат од оној по кој патуваше моето семејство, бидејќи ние сме од Риохача и од Ла Гоахира сме се преселиле во земјата на бананите… Тоа беше како повратно патување за моите предци… како нивно патување назад до изворот. Она што мене ми се вртеше низ глава беше да го изодам она повратно патување, бидејќи на него постојано наоѓав други точки на референтност, сите работи што укажуваа за моите прародители. Тоа за мене беше нејасен свет и кога пристигнував во градовите – Валедупар, Ла Паз – затекнував, ете за тоа ми зборуваа, ете зошто ми кажувале за тоа…

Дедо ми има убиено човек и јас се сеќавам дека се случи најзаебаната работа на светот… Бев во Валедупар и наеднаш еден висок човек, навистина висок, со каубојска шапка, ми се претстави. И рече, „Вие сте Маркес?“ Реков, „Да, бе!“ Тогаш… тој… се ококори во мене ете вака… и ми рече, „Дедо ти го уби дедо ми!“ И јас се посрав в гаќи! Го гледав и не знаев што да му речам… Тој нареди… Јас веќе се бев раскомотил, потпрен на ѕидот… и тој се расприкажа. Се викаше Хосе Пруденсио Агвилар! И не ви кажувам веќе!

Ете така беше тоа. Знаете ли од каде најдов пари за тоа патување што траеше повеќе од една година, кога талкав де наваму де натаму низ целиот регион? На крајот од краиштата, токму на тоа патување ги пронајдов корените за „Сто години самотија“ и сè друго. Продавав енциклопедии! Ја продадов Енциклопедија „Утеа“. Во неа има медицински книги. Книги за сè!

Кога заминав од Ла Гоахира се доселив во „Ел Еспектадор“. Она што сакам да го кажам е дека кога го направив тој потег, не требаше да прочитам или да напишам веќе ништо за да го напишам сето она што го имам напишано! Моето образование беше целосно. Оттогаш, ми се случи друг вид развој, идеолошки, ако така сакате… што е друга работа, начин на копање длабоко во толкувањето на сета онаа работа. Но, бев целосно обликуван. И пристигнав во Париз, пристигнав во Европа, бев во Европа… Господе боже! Ја напишав „На полковникот нема кој да му пишува“ во еден париски хотел. А тоа чудо ги содржи сите мириси, вкусови, температура, жештина, сè. Ја напишав за време на зимата, со купишта снег надвор и студенило внатре, а јас сум стуткан под капутот и таа книга го носи срцето на Аракатака. Оти ако не успеав да направам да биде жешко во книгата, чувствував дека не е исправно… Однесе купишта работа!

slika-4А што е со Вашето искуство како новинар, од аспект на Вашето книжевно образование? Што можете да ни кажете за тоа? На пример, се истакнува серијалот „Малата маркиза од Ла Сјерпе“. Тоа е извештај за регион во земјата што изгледа сосем нереален.

Е па, тој и е нереален, во смисла дека не е заведен, тоа не се докажани настани. Тие се раскажани како да се заведени. Тоа се работи што ги искажав со крајна природност. Не знам дали објаснив… Еве вака… Го знам Ла Сјерпе, бев во Ла Сјерпе, но се разбира дека не ја видов „златната лејка“ или „белиот крокодил“, ништо од тие работи. Но, тоа беше реалност што живееше внатре во свеста на луѓето. Начинот на којшто тие ја раскажуваа предизвикуваше да немате апсолутно никаков сомнеж дека тоа навистина било така. На некој начин, тоа е методот на „Сто години самотија“. Сепак, не можете да сте писател без да располагате со трикови. Она што е важно е легитимноста на тие трикови, на кој начин се употребени и до која мера.

Совршено се сеќавам кога бев во Мексико, таму пишував, го опишав успението на убавицата Ремедиос. Тоа беше еден од оние параграфи. Отпрвин бев свесен дека без поезија таа не можеше да воскресне. Велев: таа мора да воскресне на поезија – а сепак, со поезија и со сето тоа таа пак не сакаше да воскресне. Станував очаен зашто тоа беше реалност во книгата. Не можев да се ослободам од тоа, бидејќи тоа беше реалност меѓу упатствата што си ги наметнав врз себеси. Бидејќи арбитрарноста има ригорозни закони. А штом еднаш ги наметнам врз себеси не можам да ги прекршам. Не можам да кажам дека топот се движи вака или онака, а кога ми одговара, ќе направам да се движи на друг начин. Кога ќе утврдам како да се движат коњот и топот, ќе се заебам! Бидејќи што и да направам јас, тие ќе продолжат да се движат на тој начин. Во спротивен случај, сè станува карма-каша. Внатре во реалноста на книгата, убавицата Ремедиос воскресна во рајот, но не сакаше да воскресне дури ниту со поезија. Се сеќавам еден ден, кога бев очаен, оти бев навлезен и заглавен во тоа. Излегов на патиото, каде што имаше една крупна и прекрасна црна жена што ги вршеше работите низ куќата, што се обидуваше да ги обеси чаршафите и за им закачи штипка… А тука беше и ветрот… Така што, ако таа го обесеше чаршафот на едната страна, ветрот го дуваше на другата… А жената беше целосно збудалена од чаршафите… сè додека не ѝ дојде преку глава и Ааааааааа! Аааааа!… Очајнички списка!… Завиткана во чаршафите!… И ја снема… Ете, така е со сè.

„Тогаш, тој отиде до костенот, размислувајќи за циркусот, и додека мочаше се трудеше да размислува за циркусот, но повеќе немаше ништо во сеќавањето. Си ја прибра главата помеѓу рамената како пиленце и остана неподвижен со челото потпрено врз стеблото од костенот…“ (Од „Сто години самотија“)

Таа епизода беше предодредена, уште пред да ја осмислам „Сто години самотија“. Отсекогаш знаев дека постои лик, стар генерал од граѓанската војна, кој почина мочајќи под дрво. Ете, тоа го знаев. Не знаев како или на кој начин ќе се реши тоа. Ете така се обликува личноста на полковникот Буендија.

Има еден момент во „Сто години самотија“ кога помислив дека полковникот Аурелијано Буендија ќе се дограба до моќ. И тоа ќе беше диктаторот во „Есента на патријархот“. Но, тоа целосно ќе ја упропастеше структурата на книгата, правејќи ја да биде нешто друго. Покрај тоа, во траекторијата на ликот и реалноста на книгата, она што мене навистина ми беше важно е тој да ја продадеше војната, да ја продадеше… од… идеолошка гледна точка, ако така сакате. Типот не се ни осмелува да продолжи да се бори за моќ освен поради некои работи од либералите, кои ги полнеа гаќите во сите граѓански војни од последниот век што се случија во оваа држава.

А јас продолжував да ја пишувам книгата и наеднаш се сетив дека среде сите тие работи ме очекуваше проблем: полковникот Буендија и неговите златни рипки. И не знаев кога ќе морам да го убијам. Се плашев од тој момент. Веројатно еден од најтешките моменти што ги имав во мојот живот беше кога ја напишав смртта на полковникот Аурелијано Буендија. Совршено се сеќавам… Еден ден, реков, „Е, денеска ќе си го добие!“… отсекогаш сакав да напишам приказна што би го опишала, подробно, секој момент од обичниот ден на некоја личност, сè додека тој не умре. Се потрудив да го пренесам тоа книжевно решение во смртта на полковникот Аурелијано Буендија, но открив дека ако тргнам по тој пат, книгата ќе се смени кон мене. Така што ја отфрлив таквата можност и почнав во умот да си ја разработувам ситуацијата на полковникот, сè додека… (Удира на масата.)

(Габо молкнува. Погледнува во своите раце и бавно, многу бавно, зинува да прозбори.)

Станав. Во една од собите што беа горе Мерцедес дремеше… Легнав до неа и ѝ реков, „мртов е!“ И плачев два часа.

Но, има нешто понеобично кај полковникот. Пет години ме мачеше чир. Знаете што е тоа чир? Ништо не го лекува. Пиев секакви лекови. Во една њујоршка болница го отстранија, ми вадеа крв од едната страна, а ми ставаа инјекции од другата, сешто ми правеа. И за време од пет години ништо не можеше да се стори околу тоа. Чирот го снемуваше, а потем повторно се јавуваше. Е па, кога ја пишував „Сто години самотија“ ми влезе в глава полковникот Аурелијано Буендија, лик кој го мразев и кој отсекогаш сум го мразел, бидејќи копилето можеше да се дограби до моќ доколку сакаше, но не се дограба од чиста горделивост. Затоа реков, е па, каква болест можам да му дадам на ова копиле што ќе го сотре без да го убие?… Затоа, му дадов чир. Знаете од моментот кога полковникот Аурелијано Буендија го закачи чирот, а јас куртулив од него. Ова беше пред десет години и оттогаш ми се нема појавено.

Друг случај е оној на Урсула. Урсула, во моите првични планови, мораше да умре пред граѓанските војни. И не само тоа, од аспект на строга хронологија, таа веќе наближуваше до старост од еден век. Сепак, ако таа умреше тогаш, книгата ќе се распаднеше. Така сфатив дека морам да се држам до неа уште одредено време додека книгата навистина не се распадне, но тоа немаше да биде важно, бидејќи инерцијата ќе ја дотуркаше до крајот. Знаете, не се осмелив да ја тргнам Урсула од сликата. Морав и неа да ја врткам, да правам сè што можам за да ја следам каде и да отидеше.

Со раните го сторивте истото што Достоевски го стори со епилепсијата.

Да, бе, но тој не се излекува. Зар не е точно дека една од најнезаборавните сцени во светската книжевност е таа кога Смердијаков паѓа по скалите? И не само тоа, ние никогаш не откриваме дали е точно или не, дали тоа беше вистински напад или само измислица. Незаборавно.

Бидејќи зборуваме за ликови, има нешто што не ми штима. Обично Вашите книги имаат јасно дефинирани ликови што изгледаат како да го пополнуваат секое дело, а сепак има такви каде што обичните луѓе изгледаат разводнето, го исполнуваат делото на секундарно ниво, како статисти.

Да, на народните маси им треба писател, писател што ќе го создаде нивниот лик. Јас сум малобуржоаски писател и моето гледиште секогаш е малобуржоаско. Тоа е моето ниво, мојата перспектива, иако мојот војнички став можеби се разликува. Но, тоа гледиште не ми е познато. Јас си пишувам од своето, од прозорецот пред кој случајно стојам. За народните маси не знам повеќе од тоа што го реков и што го напишав. Веројатно знам повеќе, но тоа е чисто теоретски. Ова гледиште е апсолутно искрено. И ниту во еден миг не се обидував да ги форсирам нештата. Има една реченица што ја реков и што отсекогаш го мачеше татко ми, тој ја сметаше за омаловажување. „Што сум јас, на крајот од краиштата? Јас сум синот на телеграфски оператор од Аракатака.“ А она што татко ми го сметаше за толку понижувачко, за мене, напротив, изгледаше речиси елитистичко во тоа општество. Оти телеграфскиот оператор самиот се сметаше за главен интелектуалец во градот. Обично тоа беа пропаднати студенти, момци што го баталиле факултетот и завршиле со тоа. Во Аракатака, град полн со пеони.

Но, вие сте ненаситни. Јас зборувам за книжевност како да не сум зборувал, леле, со години. А и не само тоа, многу сум срамежлив кога зборувам за книжевност.

Да, е па, но работата е во следново, еве ви го „Есента на патријархот. Понекогаш се вели дека правите чист препис на Вашата претходна работа.

Да, истото го реков и јас.

Исто така, во еден извештај рековте дека тоа е Вашата автобиографија, таинствено кодирана. Според ова гледиште, изгледа дека пишувањето станува посложено, помалку прифатливо за пошироката публика.

Но, со текот на времето ќе стигне до пошироката публика. „Есента на патријархот“ само си седи и чека луѓето да ја доловат. Видете ваму, мислам дека оние читатели кои се фатени неподготвени, на кои им недостига книжевно познавање, можат да го прочитаат „Патријархот“ со поголема леснотија за разлика од оние читатели кои имаат книжевно познавање. Сум го видел тоа во Куба, каде што книгата постои таму на улиците. Неинформираните читатели не се обескуражуваат или помалку се обескуражуваат. „Есента…“ е целосно директен роман, апсолутно елементарен, каде што единственото нешто што го сторив е што прекршив одредени граматички правила заради сижетност и концизност, односно за да го преработам прашањето на времето. На одреден начин, со цел тоа да не се претвори во нешто бесконечно. Тука не гледам ништо чудно. Освен тоа, постојат многу такви примери во историјата на книжевноста. Не гледам каде овде е проблемот.

Но, впечатокот што човек го добива е многу посложен. Изгледа како книга за упатените.

Во структурата, да, така е. Но, јазикот во таа книга е најразговорен и најнароден од сите мои книги. Многу е покодиран во смисла дека е поограничен. Многу е понароден, за такси возачите во „Баранкилја“, поблизок е до говор отколку до книжевен јазик. Преполн е со мали фрази од песни, со разни пословици, со песни од Карибите.

Значи, маката произлегува од фактот дека на најголемиот дел од читателите кои го немаат проживеано таквото искуство им недостигаат истите тие референции.

Не, ако е така, тогаш книгата е утната, бидејќи треба да биде прифатлива дури и ако на читателот му недостигаат тие информации. Мислам дека тие што ги имаат таквите кодови немаат и полесен пристап до неа. Можеби тие повеќе ќе уживаат во неа. Мислам дека книгата е разбирлива дури и без големиот број цитати од Рубен Дарио што се среќаваат во неа, низ целата книга, бидејќи целата книга е напишана во Рубен Дарио. Ако ви требаат многу информации да ја прочитате книгата, тогаш сте грешка. Но, мислам дека не ви требаат.

На неа повеќе гледам како на поема, а не како на роман. Можев да ја напишам без да прочитам ниту една книга, но не и без да ја ислушам сета музика што ја ислушав. Ете, тоа ја направи суштинската крива на музиката додека ја пишував. И тоа поради апсолутно основна причина; првпат по „Сто години самотија“ можам да ги купам сите плочи што ги сакам. Пред тоа морав да слушам позајмена музика. Она што е уште посложено за „Патријархот“ е естетиката. Тоа не е нова естетика, тоа е многу посложено.

Работев на неа повеќе отколку да беше поема. Тоа е луксуз што писателот на „Сто години самотија“ може да си го дозволи, кој вели, е па, сега ќе си ја напишам книгата што ја сакам. Можам да играм со неа, да направам нешто, да признам многу работи.

Видете, самотијата на моќникот многу личи на самотијата на писателот.

Не дека книгата е кодирана, туку она што е кодирано се настаните што служат како нејзина основа, исто како и настаните во „Сто години самотија“. Другото се искуствата што ги имам. Кога мајка ми ја чита книгата, таа е прекрасна, бидејќи таа минува низ неа велејќи, „ова е така и така, ова е она, она е другарка ми, она е човекот за кого кружеа муабети дека е педер, но не е“.

Мислам дека проблемот со читањето на „Патријархот“ е чисто интелектуален. Вие, критичарите, сте тие што не го разбирате, бидејќи го барате тоа што е таму, а таму нема ништо. Тоа е најкрајбрежната од сите мои книги, најограничена на Карибите на секташки начин, на оној што најмногу вели срање! Зошто, момци, нè заебавте толку? Ова е сосем различна земја, различна култура! Тоа е од копнежот да извлекувате од разни нешта, тоа дека човек добива впечаток оти не разбира. Ете така, оној бордел каде што порано живеев беше полн до врв со работи од Карибите. А таверната на пристаништето каде што одевме на појадок кога излегуваше весникот, во четири наутро, избиваа неверојатни тепачки и расправии. А едрениците што заминуваа за Аруба, за Куракао, натоварени со курви… Не знам, што заминуваа и се враќаа со шверцувана стока… А Картахена во саботните попладниња, со студентите, со сите тие работи. Видете, ги знам Карибите, остров по остров, ете така, остров по остров по остров. И тоа може да се сведе на една улица, иста како онаа што се појавува во „Есента“, која е главната улица во Панама, во Ла Гоахира. Но, пред сè, тоа е чаршијата во Панама Сити, преполна со улични продавачи.

Постојат напори да се зграпчи сето тоа и да се синтетизира некако. Можеби тоа не испадна како што треба. „Есента“ е дванаесетте впечатоци што ги добивате кога се шеткате низ централната авенија во Панама или на некое попладне во Картахена, целиот тој куп лајна на Карибите. Оти тоа е апла куп со лајна, вклучувајќи ја и денешна Куба, она што е, она што Хавана беше… Мислам дека постои поетски напор да се излезе на другата страна. Можев да продолжам да ја пишувам „Сто години самотија“, во продолженија, II, III, IV, V; како „Кум“. Но, не можеше така. Ако сакав да продолжам со пишување морав да видам што, по ѓаволите, можам да сторам – нешто што веќе не ме загрижува толку по „Патријархот“.

Ако повторно пишувам приказни, сегашниот модел е Сомерсет Могам. Тие се тивки, есенски приказни, од човек кој кажува серија работи што ги проживеал и ги видел, во форма што е… ајде да не кажеме „класична“, бидејќи дефинициите заебуваат сè, ајде да кажеме „академска, формална“. Бидејќи Могам напиша многу добри приказни. Веројатно најдобрите што ги знам имаат одреден тон, не испуштаат бучава. Тие се добар модел за пишување приказни… Значи!… Што друго да кажеме за „Есента“?

Кои работи во книгата се Ваши лични искуства?

Тешко е да се каже. Сите се разводнети. Некој ден можеме да седнеме, да прочитаме извадок и да разговараме за него…

За Рубен Дарио, на пример.

Да, бе, е па, Рубен Дарио е поетот на епохата, поточно, епохата на книгата. Знаеш, се зборува за тешкотиите што сите преведувачи ги имале со него. Тој не е преведен како што треба, како голем поет. Тој никаде не е познат. А постојат и други проблеми што им задават маки, во мајчината, на преведувачите. Преведувачите на „Есента на патријархот“ целосно збудалеа. На пример, ме прашаа, „Што значи ’la manta de la bandera‘?“ (Буквално, „ќебето на знамето“.) А на крајбрежјето, не знам за тука, „manta“ значи ризла што се продава за виткање џоинт. Но, еднаш дојдоа со американското знаме. На крајбрежјето е многу едноставно. Кој и да го види изразот „manta de la bandera“ веднаш знае дека тоа е ризлата со американското знаме за пушење трева. Можете да ја замислите фуснотата што преведувачот мора да ја стави со цел да го објасни „manta de la bandera“. Она што е потребно е да се заборават конотациите на претходниците и да се изнајде формула. Има и друг прекрасен предмет: тоа е „salchichón de hoyito“. (Буквално, „колбаси со дупче“.) Тој израз ептен им прилега на таксистите во „Баранкилја“.

А што е тоа?

Тоа е колбас со дупче на врвот. Во Шпанија го нарекуваат „la polla“, во другите земји велат „la pinga“… Но, таксистите во „Баранкилја“ го нарекуваат „колбасот со дупче“. Така што, секој преведувач прашува, „што значи ’колбас со дупче‘?“ Значи, она што е херметичко не е целата книга, но целата таа работа, така? Карипската работа. На пример, во Куба не знаат што е тоа „salchichón de hoyito“, но кога некој Кубанец ќе го прочита тоа, кога некој Доминиканец или Порториканец ќе го прочита, тие веднаш ќе знаат што е тоа. Тие го разбираат тоа зашто ги знаат механизмите, контекстите, тие знаат како се стигнува таму.

Габриел Гарсија Маркес, почитуван писател и Нобелов лауреат во книжевноста, почна да ја раскажува приказната за својот живот во 2003 година во „Живеење за да се раскаже приказната“ (Knopf). Неговиот последен роман, „Спомените на моите сетни курви“, ќе биде објавен на англиски јазик, преведен од страна на Едит Гросман во есента 2005 година, а збирка интервјуа, приредени од страна на Џин Х. Бел-Вилјада, ќе бидат издадени од универзитетскиот печат на Мисисипи на крајот од 2005 година.

Џин Х. Бел-Вилјада

Џин Х. Бел-Вилјада е водечкиот експерт за делата на Габриел Гарсија Маркес. Неговата работа околу големиот латиноамерикански писател опфаќа „Гарсија Маркес: Човекот и неговото дело“ (Северна Каролина, 1990), „Стоте години самотија на Габриел Гарсија Маркес: Анамнеза“ (Оксфорд, 2001) и „Разговори со Габриел Гарсија Маркес“ (Мисисипи, 2005). Други книги на Бел-Вилјада се „Уметност заради уметност и книжевен живот: Како политиката и пазарите помогнаа да се обликува идеологијата и културата на естетицизмот 1790-1990“ (Небраска, 1996), финалист за наградата Круг на национални книжевни критичари и на своите мемоари „Странски Американец: Гринго што расте во тропскиот појас“ (Мисисипи, 2005).

 

 

Advertisements

Напишете коментар

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Промени )

Twitter слика

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Промени )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Промени )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Промени )

Connecting to %s